Қытай мәдениетіндегі Инь-Ян: Қарама-қайшылықтардың ұйымдастырылған әлемі
Қытай философиясы мен мәдениетіндегі теңгерім идеясы Инь және Ян тұжырымдамасында ең айқын көрініс тапқан. Бұл қарама-қайшы күштердің үнемі өзара әрекеттесуі мен бірлігі әлемнің барлық құбылыстарының негізі ретінде қарастырылады. Инь-Ян – бұл жай ғана символ емес, бүкіл қытайлық ойлау жүйесінің, сондай-ақ дәстүрлі медицина, өнер және архитектураның негізгі қағидасы.
Философиялық түбірлері
Инь (қара) және Ян (ақ) ұғымдары ертедегі «И Цзин» («Өзгерістер кітабы») атты гадательдік мәтіндерде пайда болған. Инь – бұл әйелдік, қараңғы, жер, салқын, пассивтілік, ылғалдылық принципі. Ал Ян – еркектік, жарық, аспан, ыстық, белсенділік, құрғақтық принципі. Ең маңыздысы – бұл қарама-қайшылықтар бір-бірінен толыққанды тәуелді және олардың ішінде бір-бірінің нүктесі бар: ақ спиральдағы қара нүкте және керісінше. Бұл ешқандай таза Инь немесе таза Ян жоқ екенін, олардың барлығы бір-бірінің ішінде ұрықтанып жататынын білдіреді.
Өнердегі бейнесі
Дәстүрлі қытай сурет өнерінде Инь-Ян принципі кеңістікті ұйымдастыруда, композицияның теңгерімінде көрінеді. Мысалы, таулы пейзажда (Ян – таулар, қаттылық) әрқашан сулы аңғарлармен (Инь – су, жұмсақтық) теңестіріледі. Бос кеңістік (Инь) толық бөліктермен (Ян) үйлесімді қатынаста болады. Бұл теңгерім көркемдік эстетиканың ғана емес, әлемнің іргелі құрылымын көрсетудің құралы болды.
«Барлық заттар Иньді арқасына ие, Янды құшағына алады және олардың құйын энергиясын теңгерімге келтіреді.» – Лао-цзы, «Дао Дэ Цзин»
Сәулет өнеріндегі көрінісі
Қытай сәулетінде, әсіресе Фэн-Шуй өнерінде, Инь-Ян принципі ғимараттардың орналасуы мен интерьердің жобалануында шешуші рөл атқарды. Тұрғын үйлер мен сарайлардың орналасуы табиғи ландшафтпен (таулар – Ян, өзендер – Инь) үйлесімді болуы керек еді. Ішкі кеңістікте де белсенді (Ян) және тыныш (Инь) аймақтар ажыратылды. Мысалы, асхана (от, ыстық – Ян) үйдің оңтүстік жағында, ал жатақ бөлме (тыныштық, қараңғы – Инь) солтүстік жағында орналастырылды.
Қазіргі заманғы мәдениеттегі мағынасы
Бүгінде Инь-Ян тұжырымдамасы шығыс философиясына деген қызығушылықтың өсуіне байланысты жаһандық символға айналды. Ол тек экзотикалық сурет ретінде емес, күрделі қарама-қайшылықтарды (мысалы, технология мен табиғат, жеке мен ұжымдық) түсінуге көмектесетін ойлау моделі ретінде қабылданады. Инь-Ян бізге қарама-қайшылықтарды жеңуге емес, оларды танып, олардың динамикалық өзара әрекеттесуінде теңгерім табуға болатынын еске салады.
Қорытындылай келе, Инь-Ян – бұл әлемнің статикалық емес, динамикалық теңгерімде болуы туралы тұжырым. Бұл мәдени тұжырымдама тек қытайлықтарға ғана емес, теңгерім мен үйлесімді өмір сүру принциптерін іздеген барлық адамзатқа терең даналық сыйлаған.