Симметрия мен құрылым: Қазақ орнаменті арқылы көрінетін әлемдік тәртіп
Әлемнің әр түрлі мәдениеттерінде тәртіп пен үйлесім идеялары көркем өрнектер арқылы көрініс тапқан. Қазақ халқының орнаменті мұндай философиялық түсініктердің бірегей көрінісі болып табылады. Ол тек әшекей емес, табиғат пен қоғамдағы теңгерім мен циклділіктің күрделі символдық жүйесі.
Орнамент тіліндегі космология
Дәстүрлі қазақ орнаментінің әрбір элементі белгілі бір мағынаға ие. "Қошқар мүйіз" өрнегі күш пен үздіксіздікті, "сүйір" тізбектері уақыт ағымын, ал "шыныр" (шынжыр) біртұтастық пен байланысты білдіреді. Бұл нақыштардың қайталануы және симметриялық орналасуы әлемнің циклді және реттелген құрылымы туралы түсінікті көрсетеді. Өнертапқыштар бұл заңдылықтарды кездейсоқ емес, белгілі бір космологиялық принциптерге сүйене отырып құрастырған.
Кеңістіктік теңгерім және пропорция
Орнамент композициясындағы бос орындар (негізгі фон) толы орындармен (өрнектер) тең дәрежеде маңызды. Бұл "инь-ян" принципіне ұқсас, мұнда қарама-қарсылықтар бір-бірін толықтырады және теңгерімдік күй құрайды. Әрбір фигураның өлшемі мен арақашықтығы белгілі бір пропорцияларға бағынады, бұл табиғатта кездесетін алтын қатынас пен геометриялық заңдылықтарды еске түсіреді.
"Орнамент – бұл халықтың дүниетанымының геометриялық формуласы. Ондағы әр сызық, әр ирек – ғасырлар бойы жинақталған даналық пен байқаудың нәтижесі."
Заманауи өнердегі дәстүрлі символдар
Қазіргі заманғы қазақ суретшілері мен дизайнерлері дәстүрлі орнамент мотивтерін жаңа контекстке көшіру арқылы гармония туралы ежелгі түсініктерді зерттейді. Олар симметрия мен ритмді заманауи абстракциялармен үйлестіре отырып, мәдениетаралық диалогқа қатысады. Бұл тәжірибе көркемдік тілдің эволюциясын көрсетіп қана қоймай, теңгерім идеясының уақыт пен кеңістіктен тыс екенін дәлелдейді.
Қазақ орнаменті тек құбылыс емес, әлемдік тәртіпті түсінудің бірегей әдісі. Оның әрбір қисығы мен бұрышы бізге қоршаған әлемнің күрделілігі ішіндегі қарапайым және табиғи гармонияны еске салады.